Жаналыклар







ХАЛЫҚТЫ ДИЗИМГЕ АЛЫЎ: АБЗАЛЛЫҚЛАР ҲӘМ НӘТИЙЖЕ

ХАЛЫҚТЫ ДИЗИМГЕ АЛЫЎ: АБЗАЛЛЫҚЛАР ҲӘМ НӘТИЙЖЕ

Егер тәрийхқа нәзер таслайтуғын болсақ әййемги Греция, Месопотамия, Рим, Қытай, Япония ҳәм Мысрда ҳалықтың дизими салық жыйнаў ҳәм әскерий мақсетлер ушын дүзилген болып, оларда тийкарынан ер адамлар дизмге алынған. Халықты биринши мәрте рәсмий турде дизимге алыў 1790-жылы Америка Қурама Штатларында өткерилген. Кейин ала бундай илаж Европа мәмлекетлеринде де жолға қойыла баслаған. 1800-жылда Швеция ҳәм Финляндияда, 1801-жылы Англия, Дания, Норвегия ҳәм Францияда өткерилген. Бирақ, бул дизимге алыўлар әпиўайы көринисте болып, узақ ўақытты талап еткен. АҚШ та бул жумыслар 18 ай даўамында әмелге асырылған.  

            ХIX әсирге келип бир қатар Европа мәмлекетлеринде статистика шөлкемлери дүзилди. Дизимге алыў илимий дәстурлер тийкарында алып барыла басланды. Атап айтқанда, 1870-1879-жылларда жәҳәнниң 48, 1890-жылларда болса 57 мәмлекетинде ҳалықты дизимге алыў өткерилген. ХIX әсирдиң ақырында дүнья халқының 21 проценти, ХX әсир басында 54 проценти қамырап алынған. Екинши жәҳән урысынан кейин халықтың дизимин алыў системасы және де жетилистирилди. 1945-1954-жылларда 151 мәмлекетте, 1965-1974-жыллары 179 мәмлекетте халықты дизимге алыў жумыслары өткерилген.

Бәршемизге мәлим Өзбекстан Республикасында ғәрезсизлик жылларында халықты толық  дизимге алыў өткерилмеди. Бул өз гезегинде халықтың саны, жасы, жынысый ҳәм де миллий қурамы, халықтың аймақларда жайласыўы, бәнтлиги ҳаққындағы мағлыўматларды қолланыўда қыйыншылық туўдырады. Бирлескен Миллетлер Шөлкеми 2015-жыл 10-июньдағы «2020-жылда халық ҳәм үй-жай фондын дизимге алыўдағы принциплер ҳәм усыныслар ҳаққында»ғы резолюциясына муўапық, шөлкемге ағза мәмлекетлерге халық санын анық есаплап шығылыўын тәмийинлеўди қатаң усыныс етпекте.

Резолюция талапларын орынлаў мақсетинде Өзбекстан Республикасы  Президенти тәрепинен 2019-жылдың 5-февраль сәнесинде «Өзбекстан Республикасында 2022-жылда халықты дизимге алыўды өткериў концепциясын тастыйықлаў ҳаққында»ғы ПФ-5655-санлы Пәрманы қабыл етилди.

Республикамызда халықты дизимге алыў бизге не береди? Халықты дизимге алыў мәмлекет пуқараларының белгиленген бир сәнедеги “фотосуўрет”ин көриў имканын бериўши кең көлемли иләж болып, сол ўақытта халықтың анық саны (жасы, жынысый ҳәм миллий қурамы, пуқаралығы), барлық халық жасаўшы елиатлы пунктлер бойынша саны, шаңарақлық жағдайы, мағлыўмат дәрежеси, үй-жай менен тәмийнленгенлиги, мийнет ресурслары, экономикалық актив халық, халықтың бәнтлиги (кәсиби ҳәм қәнигелиги) ҳәм жумыссызлығы, дәрамат алыў дереклери, нәгиранлығы бойынша толық мағлыўмат топланады.

Топланған мағлыўматлар жақын келешекте республика ҳәм де аймақларды социал-экономикалық раўажландырыў, халықтың бәнтлиги, ҳаял-қызлар ҳәм де балалар саламатлығын жақсылаў,  кем тәмийинленген шаңарақларға жәрдем көрсетиў бойынша манзилли бағдарламалар ислеп шығыўда тийкар болып хызмет етеди.

А.Ибраймов,

Нөкис қалалық статистика бөлими баслығы.